Beeld: Canva
De term ‘narcist’ wordt tegenwoordig te pas en te onpas gebruikt. Op sociale media krijgt vrijwel iedereen die egoïstisch, arrogant of manipulatief overkomt al snel dat label opgeplakt.
Toch schuilt achter een echte narcistische persoonlijkheidsstoornis (NPS) veel meer dan oppervlakkige zelfingenomenheid. Vooral binnen gezinnen kan de stoornis diepe sporen nalaten.
Psychotherapeut Kathleen Saxton beschrijft hoe kinderen van narcistische ouders vaak jarenlang worstelen met de gevolgen van hun opvoeding. Volgens haar worden kinderen in zulke gezinnen niet altijd gezien als zelfstandige individuen, maar vooral als een verlengstuk van de ouder.
Volgens deskundigen draait narcisme vaak niet om een overdosis zelfvertrouwen, maar juist om een kwetsbaar zelfbeeld dat voortdurend beschermd moet worden. Achter de façade van succes, controle en perfectie gaan regelmatig gevoelens van schaamte, onzekerheid en angst schuil.
Om die kwetsbaarheid verborgen te houden creëren veel narcisten een zorgvuldig opgebouwd beeld van zichzelf. Ze vertellen graag over hun prestaties, gelukkige gezin, succesvolle carrière of ideale jeugd. Negatieve gebeurtenissen passen niet in dat verhaal en worden daarom vaak ontkend, verdraaid of gebagatelliseerd.
Psychologen noemen de bewondering en bevestiging die narcisten zoeken ook wel ‘narcistische voeding’. Die voortdurende erkenning is nodig om hun zelfbeeld overeind te houden. Binnen gezinnen kan dit verstrekkende gevolgen hebben. Een narcistische ouder verwacht vaak dat gezinsleden bijdragen aan het beeld dat hij of zij van zichzelf wil neerzetten.
Naar buiten toe moet alles kloppen: een harmonieus gezin, goed presterende kinderen en een vlekkeloos imago. Wat zich achter gesloten deuren afspeelt, blijft meestal verborgen. Kinderen leren daardoor al jong dat hun eigen gevoelens minder belangrijk zijn dan de behoeften van de ouder. Ze moeten zich aanpassen, rekening houden met stemmingswisselingen en voortdurend inschatten wat er van hen verwacht wordt.
Volgens therapeuten ontwikkelen veel narcistische gezinnen een herkenbaar patroon waarbij kinderen verschillende rollen krijgen. Eén kind wordt vaak aangewezen als het zogenoemde gouden kind. Dit kind ontvangt aandacht, waardering en lof, maar die waardering is meestal afhankelijk van prestaties. Het succes van het kind wordt gezien als bewijs van het succes van de ouder.
Daarnaast is er regelmatig een zondebokkind. Dit kind krijgt juist de schuld van problemen binnen het gezin en wordt vaker bekritiseerd of afgewezen. Eigenschappen die de ouder niet bij zichzelf wil erkennen, worden op dit kind geprojecteerd.
Hoewel de rollen verschillend zijn, kunnen beide kinderen op latere leeftijd psychische klachten ontwikkelen. Het gouden kind worstelt vaak met perfectionisme en een gebrek aan eigen identiteit, terwijl het zondebokkind regelmatig kampt met onzekerheid, angst of relatieproblemen.
Soms ontstaat er nog een andere ongezonde dynamiek. Experts spreken dan van emotionele incest. Daarbij gebruikt een ouder een kind als emotionele steunfiguur op een manier die eigenlijk thuishoort in een partnerrelatie. Het kind krijgt volwassen verantwoordelijkheden, hoort vertrouwelijke informatie en wordt betrokken bij problemen die niet passend zijn voor zijn of haar leeftijd. Hierdoor vervaagt de grens tussen ouder en kind.
De invloed van narcistisch ouderschap stopt meestal niet zodra kinderen volwassen worden. Veel volwassenen blijven moeite houden met grenzen stellen, zoeken voortdurend goedkeuring of voelen zich verantwoordelijk voor het welzijn van anderen. Ook kunnen relaties met leidinggevenden, partners of andere autoriteitsfiguren ingewikkeld verlopen doordat oude patronen zich blijven herhalen. Sommigen ontdekken pas tijdens therapie hoe sterk hun jeugd nog altijd doorwerkt in hun dagelijks leven.
Volgens Saxton begint herstel vaak met het herkennen van de dynamiek. Begrijpen wat narcistisch gedrag inhoudt, kan helpen om ervaringen uit het verleden beter te plaatsen. Daarnaast zijn duidelijke grenzen essentieel. Dat betekent bewust bepalen hoeveel contact je wilt, welke onderwerpen bespreekbaar zijn en welk gedrag je niet langer accepteert.
Sommige mensen hebben baat bij de zogenoemde grey rock-methode. Daarbij reageer je zo neutraal mogelijk op provocaties of pogingen om je in conflicten mee te trekken. Door emotioneel minder beschikbaar te zijn, krijgt de ander minder ruimte om controle uit te oefenen. Uiteindelijk draait het volgens deskundigen om het herpakken van de regie over je eigen leven. Ouders spelen een belangrijke rol in onze geschiedenis, maar hoeven niet te bepalen hoe onze toekomst eruitziet.
Beluister onze nieuwste podcast-aflevering hieronder!
Bron: Kathleen Saxton
Het nieuwe seizoen van Een huis vol krijgt er een gezin bij dat meteen voor extra dynamiek zorgt. Familie De Lange schuift aan naast de vertrouwde families Bal, Blom en López. Sil en Melissa nemen de kijkers mee in hun dagelijks leven met acht kinderen, variërend in leeftijd van nul tot vijftien jaar.
Sommige herinneringen krijgen pas jaren later een heel andere betekenis. Dat geldt ook voor Roxeanne Hazes en haar broer André Hazes Jr., die in hun podcast ADHAZES terugblikken op de laatste maanden die ze met hun vader doorbrachten. Wat toen aanvoelde als spontane momenten, roept achteraf nieuwe vragen op.
Josine (43) is opvoedcoach en woont met haar man en twee dochters (9 en 11) in New York. Met haar oudertrainingen begeleidt ze ouders die met hun gezin in het buitenland wonen of van plan zijn die stap te maken. In haar columns schrijft ze eerlijk over de uitdagingen waar zijzelf en andere expatgezinnen tegenaan […]
Kimberley is 35 jaar, intuïtief coach en moeder van twee dochters van 7 en 10. Samen met haar man en hondje vormen ze een gelukkig en avontuurlijk gezin. Kimberley heeft veel meegemaakt en sindsdien ademt ze levenslust. Ze woont met haar gezin op Ibiza, wat hen vrijheid, rust, avontuur en uitdagingen brengt. Je volgt haar […]
Marlijn Weerdenburg heeft een periode achter de rug waarin veel op haar afkwam. De presentatrice kreeg te maken met persoonlijke veranderingen, zorgen binnen haar gezin en een groot verlies.
Christina Curry is afgelopen week moeder geworden van haar eerste kind. Ze deelt nu de eerste foto’s van haar dochter, die naar de naam Cleo luistert.
